Hệ thống kiến thức Sinh học dành cho thi THPT Quốc Gia

Gửi bởi: Thái Dương vào ngày 2019-03-14 09:41:11 || Kiểu file: PDF

Nội dung tài liệu Tải xuống

Các tài liệu liên quan

Loading...

Thông tin tài liệu

HỆ THỐNG KIẾN THỨC Chƣơng I: CƠ CHẾ DI TRUYỀN VÀ BIẾN DỊ Bài 1: GEN, MÃ DI TRUYỀN VÀ QUÁ TRÌNH NHÂN ĐÔI CỦA ADN I. Khái niệm và cấu trúc của gen. 1. Khái niệm. Gen là một đoạn ADN mang thông tin mã hoá cho một sản phẩm xác định nhƣ chuỗi polipeptit hay ARN. 2. Cấu trúc của gen. a. Cấu trúc chung của gen cấu trúc Mỗi gen gồm vùng trình tự nucleotit: Vùng điều hoà: Mang mã gốc của gen, mang tín hiệu khởi động, kiểm soát quá trình phiên mã. Vùng mã hoá: Mang thông tin mã hoá các axit amin. Vùng kết thúc: Mang tín hiệu kết thúc phiên mã. b. Cấu trúc không phân mảnh và phân mảnh của gen. sinh vật nhân sơ: Các gen có vùng mã hoá liên tục gọi là gen không phân mảnh. sinh vật nhân thực: Hầu hết các gen có vùng mã hoá không liên tục (các đoạn êxon xen kẽ các đoạn intron) gọi là gen phân mảnh. 3. Các loại gen: Có nhiều loại nhƣ gen cấu trúc, gen điều hoà ... II. Mã di truyền Mã di truyền là trình tự các nuclêôtit trong gen quy định trình tự các aa trong phân tử prôtêin. Mã di truyền đƣợc đọc trên cả mARN và ADN. Mã di truyền là mã bộ ba. Có tất cả 43 64 bộ ba, trong đó có 61 bộ ba mã hoá cho 20 loại axit amin. Đặc điểm của mã di truyền Mã di truyền là mã bộ ba, cứ nu đứng kế tiếp nhau mã hoá một axit amin. Có tính đặc hiệu, tính thoái hoá, tính phổ biến. Trong 64 bộ ba có bộ ba kết thúc (UAA, UAG, UGA) và một bộ ba mở đầu (AUG) mã hoá aa mêtiônin sv nhân thực (ở sv nhân sơ là foocmin mêtionin). III. Quá trình nhân đôi của ADN.1. Nguyên tắc: ADN có khả năng nhân đôi để tạo thành phân tử ADN con giống nhau và giống ADN mẹ theo nguyên tắc bổ sung và bán bảo toàn. 2. Quá trình nhân đôi của ADN a. Nhân đôi ADN sinh vật nhân sơ (VK E. coli). Nhờ các enzim tháo xoắn phân tử ADN đƣợc tách làm mạch tạo ra chạc chữ (một mạch có đầu 3’- OH, một mạch có đầu 5’- P). Enzim ADN pôlimeraza bổ sung Nu vào nhóm 3’- OH. Trên mạch có đầu 3’- OH (mạch khuôn), sẽ tổng hợp mạch mới một cách liên tục bằng sự liên kết các nuclêôtit theo nguyên tắc bổ sung. Trên mạch có đầu 5’- (mạch bổ sung), việc liên kết các nuclêôtit đƣợc thực hiện gián đoạn theo từng đoạn Okazaki (ở tế bào vi khuẩn dài 1000 2000Nu). Sau đó enzim ligaza sẽ nối các đoạn Okazaki lại với nhau tạo thành mạch mới. Hai phân tử ADN đƣợc tạo thành. Trong mỗi phân tử ADN đƣợc tạo thành thì một mạch là mới đƣợc tổng hợp còn mạch kia là của ADN mẹ ban đầu (bán bảo toàn). b. Nhân đôi ADN sinh vật nhân thực. Cơ chế giống với sự nhân đôi ADN sinh vật nhân sơ. Tuy nhiên có một số điểm khác: Nhân đôi sv nhân thực có nhiều đơn vị nhân đôi, sv nhân sơ chỉ có một. Nhân đôi sv nhân thực có nhiều enzim tham gia. Bài 2: PHIÊN MÃ VÀ DỊCH MÃ I. Cơ chế phiên mã: 1. Khái niệm: Sự truyền thông tin di truyền từ phân tử ADN mạch kép sang phân tử ARN mạch đơn là quá trình phiên mã (còn gọi là sự tổng hợp ARN). Quá trình phiên mã diễn ra trong nhân tb kì trung gian giữa lần phân bào, lúc NST đang giãn xoắn. 2. Diễn biến của cơ chế phiên mã Gồm giai đoạn: khởi đầu, kéo dài và kết thúc. Phiên mã SV nhân thực tạo ra mARN sơ khai gồm các exon và intron. Sau đó các intron bị loại bỏ chỉ còn lại các exon tạo thành mARN trƣởng thành. II. Cơ chế dịch mã.1. Khái niệm: Là quá trình chuyển mã di truyền chứa trong mARN thành trình tự các aa trong chuỗi polipeptit của prôtêin. 2. Diễn biến: a. Hoạt hoá aa: Trong tb chất nhờ các enzim đặc hiệu và năng lƣợng ATP, các aa đựơc hoạt hoá và gắn với tARN tạo nên phức hợp aa tARN. b. Dịch mã và hình thành chuỗi polipeptit: *Giai đoạn mở đầu tARN mang aa mở đầu tiến vào vị trí codon mở đầu sao cho anticodon trên tARN của nó khớp bổ sung với codon mở đầu trên mARN. *Giai đoạn kéo dài chuỗi pôlipeptit tARN mang aa thứ nhất đến codon thứ nhất sao cho anticodon của nó khớp bổ sung với codon thứ nhất trên mARN. Enzim xúc tác tạo liên kết péptit giữa aa và aa mở đầu Ribôxôm dịch chuyển đi bộ ba đồng thời tARN mang aa mở đầu rời khỏi RBX. tARN mang aa thứ hai đến codon thứ hai sao cho anticodon của nó khớp bổ sung với codon thứ hai trên mARN. Enzim xúc tác tạo liên kết péptit giữa aa và aa 1. Sự dịch chuyển của RBX lại tiếp tục theo từng bộ ba trên mARN. *Giai đoạn kết thúc chuỗi pôlipeptit Quá trình dịch mã tiếp diễn cho đến khi RBX gặp codon kết thúc trên mARN thì quá trình dịch mã dừng lại. RBX tách khỏi mARN và chuỗi polipeptit đƣợc giải phóng, aa mở đầu cũng rời khỏi chuỗi polipeptit để trở thành prôtêin hoàn chỉnh. 3. Poliriboxom: Trên mỗi phân tử mARN thƣờng có một số RBX cùng hoạt động đƣợc gọi là poliriboxom. Nhƣ vậy, mỗi một phân tử mARN có thể tổng hợp đƣợc từ đến nhiều chuỗi polipeptit cùng loại rồi tự huỷ. RBX có tuổi thọ lâu hơn và đa năng hơn. 4. Mối liên hệ ADN mARN tính trạng: Cơ chế của hiện tƣợng di truyền cấp độ phân tử: ADN ==> ARN ==> Prôtêin ==> tính trạng.Bài 3. ĐIỀU HÒA HOẠT ĐỘNG CỦA GEN I. Khái niệm Điều hòa hoạt động của gen là điều khiển gen có đƣợc phiên mã và dịch mã hay không, bảo đảm cho các gen hoạt động đúng thời điểm cần thiết trong quá trình phát triển cá thể. II. Cơ chế điều hoà hoạt động của gen sinh vật nhân sơ. 1. Khái niệm opêron. Là cụm gen cấu trúc có liên quan về chức năng, có chung một cơ chế điều hòa. a. Cấu tạo của opêron Lac theo Jacôp và Mônô. Nhóm gen cấu trúc liên quan nhau về chức năng nằm kề nhau. Vùng vận hành (O) nằm trƣớc gen cấu trúc là vị trí tƣơng tác với chất ức chế. Vùng khởi động (P) nằm trƣớc vùng vận hành, đó là vị trí tƣong tác của ARN polimeraza để khởi đầu phiên mã. b. Cơ chế hoạt động của opêron Lac E.coli. Sự hoạt động của opêron chịu sự điều khiển của gen điều hoà nằm phía trƣớc opêron. Bình thƣờng gen tổng hợp ra prôtêin ức chế gắn vào vùng vận hành, do đó gen cấu trúc bị ức chế nên không hoạt động khi có chất cảm ứng thì opêron chuyển sang trạng thái hoạt động. Khi môi trƣờng không có lactozơ: Prôtêin ức chế gắn với gen vận hành làm ức chế phiên mã của gen cấu trúc A, B, (gen cấu trúc không hoạt động đƣợc). Khi môi trƣờng có lactozơ Prôtêin ức chế bị lactozơ cảm ứng, nên prôtêin ức chế bị bất hoạt không gắn với gen vận hành nên gen vận hành hoạt động bình thƣờng và gen cấu trúc bắt đầu dịch mã. III. Điều hoà hoạt động của gen sinh vật nhân thực (nhân chuẩn). Chỉ một phần nhỏ ADN mã hóa các thông tin di truyền, đại bộ phận đóng vai trò điều hòa hoặc không hoạt động. Điều hòa hòa động của gen SV nhân thực qua nhiều mức điều hòa, qua nhiều giai đoạn. NST tháo xoắn. Phiên mã.+ Biến đổi sau phiên mã. Dịch mã. Biến đổi sau dịch mã. Có các gen gây tăng cƣờng, gen gây bất hoạt tác động lên gen điều hòa gây tăng cƣờng hoặc ngừng sự phiên mã. Bài 4. ĐỘT BIẾN GEN I.khái niệm và các dạng đột biến gen. 1. Khái niệm. Là những biến đổi nhỏ xảy ra trong cấu trúc của gen. Những biến đổi này liên quan đến một cặp nucleotit gọi là đột biến điểm hoặc một số cặp nucleotit. Tần số đột biến trong tự nhiên 10-6 10-4. Nhân tố gây đột biến gọi là tác nhân gây đột biến. Thể đột biến là những cá thể mang đột biến gen đã biểu hiện ra kiểu hình. 2. Các dạng đột biến gen. a. Đột biến thay thế. Một cặp nuclêôtit riêng lẻ trên ADN đƣợc thay thế bằng một cặp nuclêôtit khác b. Đột biến thêm hay mất một họac một số cặp nuclêôtit. II. Nguyên nhân và cơ chế phát sinh đột biến gen. 1. Nguyên nhân. Sai sót ngẫu nhiên trong phân tử ADN do đứt gãy các liên kết hoá học. Tác động của các tác nhân vật lí, hoá học sinh học làm biến đổi cấu trúc của gen dẫn đến đột biến. 2. Cơ chế phát sinh đột biến. Sự kết cặp không đúng trong tái bản ADN các bazơ nitơ tồn tại dạng thƣờng và dạng hiếm, dang hiếm có vị trí liên kết hidrro thay đổi làm chúng kết cặp không đúng trong tái bản dẫn đến phát sinh đột biến gen. Đột biến gen phụ thuộc vào loại tác nhân liều lƣợng, cƣờng độ và đặc điểm cấu trúc của gen. Tác nhân hóa học nhƣ 5- brôm uraxin gây thay thế A-T bằng G-X (5-BU). Chất acridin có thể làm mất hoặc xen thêm một cặp nuclêôtit trên ADN. Nếu acridin chèn vào mạch mới đang tổng hợp sẽ tạo nên đột biến mất một cặp nuclêôtit.3. Hậu quả và vai trò của đột biến gen. Hậu quả của đột biến gen là làm rối loạn quá trình sinh tổng hợp protein nên nhiều đột biến là có hại, làm giảm sức sống của cơ thể. Một số đột biến tạo ra cơ thể có sức sống tốt hơn và có khả năng chống chịu, một số là trung tính. nghĩa của đột biến gen. Đối vơi tiến hoá: xuất hiện các alen mới cung cấp cho tiến hoá. Đối với chọn giống: cung cấp nguyên liệu cho quá trình tạo giống. III. Sự biểu hiện của đột biến gen. Đột biến giao tử phát sinh trong quá trình giảm phân hình thành giao tử qua thụ tinh sẽ đi vào hợp tử. đột biến gen trội sẽ biểu hiện ngay, đột biến gen lặn sẽ phát tán trong quần thể giao phối và thể hiện khi có tổ hợp đồng hợp tử lặn. Đột biến tiền phôi: xảy ra lần nguyên phân đầu tiên của hợp tử trong giai đoạn 2-8 phôi bào sẽ truyền lại cho thế hệ sau qua sinh sản hữu tính. Đột biến xôma: xảy ra trong nguyên phân một TB sinh dƣỡng sẽ đƣợc nhân lên một mô, đƣợc nhân lên qua sinh sản sinh dƣỡng. Bài 5. NHIỄM SẮC THỂ I. Đại cƣơng về nhiễm sắc thể NST vi khuẩn chỉ là phân tử ADN trần, có dạng vòng, không liên kết với prôtêin. một số virut NST là ADN trần hoặc ARN. sinh vật nhân thực NST đƣợc cấu tạo từ chất nhiễm sắc chủ yếu là ADN và prôtêin histon. TB xôma NST tồn tại thành từng cặp tƣơng đồng có cặp NST giới tính. Bộ NST của mỗi loài SV đặc trƣng về số lƣợng, hình thái cấu trúc. II. Cấu trúc NST sinh vật nhân thực. 1. Hình thái và cấu trúc hiển vi của NST. Mỗi nhiễm sắc thể giữ vững hình thái, cấu trúc đặc thù qua các thế hệ tế bào và cơ thể, nhƣng có biến đổi qua các giai đoạn của chu kì tế bào. 2. Cấu trúc siêu hiển vi. NST gồm chủ yếu là ADN và prôtêin loại histon, xoắn theo các mức khác nhau. NST gồm các gen, tâm động các trình tự đầu mút và trình tự khởi đầu tái bản. Phân tử ADN mạch kép chiều ngang 2nm, quấn 1(3/4) vòng (chứa 146 cặpnuclêotit) quanh khối prôtêin (8 phân tử histon) tạo nên nuclêôxôm. các nuclêôxôm nối với nhau bằng đoạn ADN và phân tử prôtêin histôn tạo nên chuỗi nuclêôxôm chiều ngang 11 nm gọi sợi cơ bản. Tiếp tục xoắn bậc tạo sợi nhiễm sắc 30nm. Xoắn tiếp lên 300nm và xoắn lần nữa thành cromatit 700nm (1nm 10-3 micromet). III. Chức năng của NST. Lƣu giữ, bảo quản và truyền đạt thông tin di truyền. Các gen trên NST đƣợc sắp xếp theo một trình tự xác định và đƣợc di truyền cùng nhau. Các gen đƣợc bảo quản bằng liên kết với prôtêin histon nhờ các trình tự nu đặc hiệu và các mức xoắn khác nhau. Gen nhân đôi theo đơn vị tái bản. Mỗi NST sau khi tự nhân đôi tạo nên crôma tit gắn với nhau tâm động. Bộ NST đặc trƣng cho loài sinh sản hữu tính đƣợc duy trì ổn định qua các thế hệ nhờ cơ chế nguyên phân, giảm phân và thụ tinh. Điều hoà hoạt động của các gen thông qua các mức xoắn cuộn của NST. Giúp tế bào phân chia đều vật chất di truyền vào các tế bào con pha phân bào. Bài 6. CẤU TRÚC NHIỄM SẮC THỂ I. Khái niệm. Là những biến đổi trong cấu trúc của NST làm thay đổi hình dạng và cấu trúc của NST. II. Các dạng đột biến cấu trúc NST. 1. Đột biến mất đoạn: làm mất từng loại NST, mất đầu mút hoặc mất đoạn giữa NST. làm giảm số lƣợng gen trên NST. 2. Đột biến lặp đoạn: là một đoạn của NST có thể lặp lại một hay nhiều lần, làm tăng số lƣợng gen trên NST. 3. Đảo đoạn: đoạn NST bị đứt ra rồi đảo ngƣợc lại 1800, có thể chứa tâm động hoặc không chứa tâm động. Làm thay đổi trình tự gen trên NST. 4. Chuyển đoạn: là sự trao đổi đoạn trong NST hoặc giữa các NST không tƣơng đồng. Trong đột biến chuyển đoạn giữa các NST một số gen trong nhóm liên kết này chuyển sang nhóm liên kết khác.III. Nguyên Nhân, hậu quả và vai trò của đột biến cấu trúc NST. 1. Nguyên nhân: Do tác nhân lí, hoá, do biến đổi sinh lí, sinh hoá nội bào làm đứt gãy NST hoặc ảnh hƣởng đến qt tự nhân đôi ADN tiếp hợp hoặc trao đổi chéo không đều giữa các cromatit. Các tác nhân vật lí: Đb phụ thuộc liều phóng xạ. Các tác nhân hoá học: gây rối loạn cấu trúc NST nhƣ chì benzen, thuỷ ngân, thuốc trừ sâu ,thuốc diẹt cỏ ... Tác nhân virut: Một số vỉut gây đột biến NST. VD: Virut Sarcoma và Herpes gây đứt gãy NST. 2. Hậu quả: đột biến cấu trúc NST làm rối loạn sự liên kết của các cặp NST tƣơng đồng trong giảm phân làm thay đổi tổ hợp các gen trong giao tử dẫn đến biến đổi kiểu gen và kiểu hình. a. Mất đoạn: Làm giảm số lƣợng gen trên đó thƣờng gây chết, hoặc giảm sức sống do mất cân bằng của hệ gen. b. Lặp đoạn: làm tăng cƣờng hoặc giảm bớt mức biểu hiện của tính trạng. c. Đảo đoạn:ít ảnh hƣỏng đến sức sống, tạo ra sự đa dạng phong phú giữa các thứ trong một loài. Đảo đoạn nhỏ thƣờng gây chết hoặc mất khả năng sinh sản. Có khi hợp nhất NST với nhau làm giảm số lƣợng NST, hình thành lòai mới. 3.Vai trò. Đối với qt tiến hoá: cấu trúc lại hệ: gen --> cách li sinh sản --> hình thành loài mới. Đối với nghiên cứu di truyền học: xác định vị trí của gen trên NST qua n/c mất đoạn NST. Đối với chọn giống: ứng dụng viẹc tổ hợp các gen trên NSt để tạo giống mới. Bài 7. ĐỘT BIẾN SỐ NHIỄM SẮC THỂ I. Lệch bội. 1. Khaí niệm. Là những biến đổi về số lƣợng NST xảy ra một hay một số cặp NTS. Các dạng thể lệch bội: Thể không nhiễm: 2n Thể một nhiễm: 2n 1- Thể một nhiễm kép: 2n -1 Thể ba nhiễm: 2n Thể ba nhiễm kép: 2n +1 Thể bốn nhiễm: 2n Thể bốn nhiễm kép: 2n 2. Nguyên nhân và cơ chế phát sinh. Nguyên nhân: Các tác nhân vật lí, hóa học hoặc sự rối loạn của môi trƣờng nội bào làm cản trở sự phân li của một hay một số cặp NST. Cơ chế: sự không phân li của một hay một số cặp NST trong giảm phân tạo ra các giao tử thừa hay thiếu một hoặc vài NST. 3. Hậu quả của các lệch bội. Sự tăng hay giảm số lƣợng của một hay vài cặp NST một cáh khác thƣờng đã làm mất cân bằng của toàn hệ gen nên các thể lệch bội thƣờng không sống đƣợc hay giảm sức sống, giảm khả năng sinh sản tuỳ loài. 4. nghĩa của các lệch bội. Đột biến lệch bội cung cấp nguyên liệu cho quá trình tiến hoá, trong chọn giống sử dụng thể lệch bội để thay thế NST theo muốn. Dùng để xác định vị trí của gen trên NST. II. Đa bội. 1. Khái niệm Là hiện tƣợng trong tế bào chứa số NST đơn bội lớn hơn 2n. 2. Phân loại đa bội. a. Tự đa bội là tăng số NST đơn bội của cùng một loài lên một số nguyên lần gồm đa bội chẵn (4n, 6n...) và đa bội lẻ (3n, 5n...). b. Dị đa bội: là hiện tƣợng cả hai bộ NST cuả hai loài khác nhau cùng tồn tại trong một TB. 3. Nguyên nhân và cơ chế phát sinh. Do tác nhân vật lí, hoá học và do rối loạn môi trƣờng nội bào, do lai xa. Khi giảm phân bộ NST không phân li tạo giao tử chứa (2n) kết hợp gt (n) thành cơ thể 3n hoặc gt(2n) kết hợp với gt (2n) thành cơ thể 4n. Trong lần nguyên phân đầu tiên của hợp tử (2n), nếu tất cả các cặp không phân li thì tạo nên thể tứ bội. 4. Hậu quả và vai trò. a. thực vật: Đa bội thể là hiện tƣợng khá phổ biến hầu hết các nhóm cây.- Đa bội lẻ tạo cây không hạt Đa bội chẵn tạo giống mới cho chọn giống và tiến hoá. b. động vật: Hiện tƣợng đa bội thể rất hiếm xảy ra gặp các loài lƣỡng tính nhƣ giun đất; loài trinh sản nhƣ bọ cánh cứng, tôm, các vàng, kì nhông… c. Các đặc điểm của thể đa bội. TB đa bội có số ADN tăng gấp bội nên quá trình sinh tổng hợp các chất hữu cơ xảy ra mạnh mẽ nên thể đa bội có TB to, cơ quan dinh dƣỡng lớn, phát triển khoẻ chống chịu tốt. Các thể đa bội lẻ không có khả năng sinh giao tử bình thƣờng nhƣ các giống cây không hạt nhƣ nho, dƣa… CHƢƠNG II: TÍNH QUY LUẬT CỦA HIỆN TƢỢNG DI TRUYỀN BÀI 11: QUY LUẬT PHÂN LY I. Nội dung 1. Thí nghiệm của Menden Pt/c: Hoa đỏ Hoa trắng F1: Hoa đỏ (100%) F2: Hoa đỏ Hoa trắng F2 tự thụ phấn: 1/3 cây hoa đỏ F2 cho toàn hoa đỏ 2/3 cây hoa đỏ F2 cho tỷ lệ đỏ trắng Cây hoa trắng F2 cho toàn hoa trắng 2. Giải thích của Menden Mỗi tính trạng do một nhân tố di truyền quy định Cơ thể lai F1 nhân đƣợc một nhân tố di truyền từ bố và mọt nhân tố di truyền từ mẹ Giao tử của mẹ chỉ chứa một nhân tố di truyền hoặc của bố hoặc của mẹ. Khi thụ tinh các nhân tố di truyền của F1 kết hợp với nhau một cách ngẫu nhiên để tạo ra thể hệ F2 Giao tử thuần khiết: Là hiện tƣợng hai giao tử của bố và mẹ cùng tồn tại trong cơ thể con nhƣng chúng không hòa trộn vào nhau, chúng vẫn hoạt động độc lập với nhau. 3. Nội dung quy luật (SGK)